Vökvahléin á HM karla í fótbolta og áhrif þeirra á frammistöðu, flæði og takt

Á yfirstandandi heimsmeistaramóti karla í fótbolta er í fyrsta sinn tekið upp skyldubundið vökvahlé í báðum hálfleikjum allra leikja. Þriggja mínútna hlé um miðjan hvorn hálfleik er ekki nýtt fyrirbæri, þar sem slík hlé hafa áður ef dómari telur þörf á eða ef ákveðnum hitastigsmörkum er náð. Á mótinu í ár, sem er í Bandaríkjunum, Mexíkó og Kanada, verða engin veður- eða hitaskilyrði til staðar; hléin verða því í öllum leikjum, óháð veðri og jafnvel þótt leikir fari fram á leikvöngum með lokuðu þaki eða loftkælingu.
Vökvahléin voru tekin upp með velferð leikmanna í huga en sumir telja þau geta truflað flæði og takt leiksins. Gagnrýnendur hafa meðal annars verið Thomas Tuchel, landsliðsþjálfari Englands, sem tjáði sig eftir leikinn gegn Króatíu og nýlega Alan Shearer, fyrrverandi fyrirliði Englands, eftir leik Englands og Gana. Forseti FIFA hefur einnig stigið inn í umræðuna og ítrekað tilgang vökvahléanna og röksemdirnar fyrir því að hætta að meta notkun þeirra í hverju tilviki fyrir sig.

Dr. Mark Russell, prófessor í næringarfræði í íþróttum og hagnýtri lífeðlisfræði við Leeds Trinity háskóla í Bretlandi og gestaprófessor við Háskólann í Reykjavík, er leiðandi sérfræðingur á heimsvísu í aðferðum til að bæta frammistöðu í liðsíþróttum á leikdegi.

Hann segir:
„Vegna þess hvernig líkaminn reynir að stjórna líkamshita sínum við áreynslu, þ.e. með svita, geta leikmenn reglulega tapað verulegu magni vökva á meðan á leik stendur; tap sem getur haft áhrif á frammistöðu og í sumum tilfellum heilsu, ef það er ekki lágmarkað. Þar sem tækifæri til vökvunar eru takmörkuð utan upphitunar, hálfleiks og/eða lengri leikhléa vegna meiðsla, geta leikmenn átt erfitt með að vökva sig nægilega þegar leikur er hafinn, sérstaklega í hlýrra og rakara loftslagi.
Þar sem reglurnar voru aðeins gerðar opinberar í desember mun lítið af rannsóknum eða gögnum liggja fyrir um raunveruleg áhrif skyldubundnu þriggja mínútna hléanna á þessu móti.“

Dr. Russell bendir þó á að ekki sé allt tapað, þar sem hægt sé að líta til framlengingar sem fyrirmyndar: fimm mínútna hléið sem er á undan 30 mínútna framlengingu er oft notað til vökvunar og orkubætingar, svipað og gert er í vökvahléum á HM 2026. Þetta gefur ákveðna innsýn. Rannsóknir á framlengingu eru reyndar sérsvið Russells.

„Stutta fimm mínútna hléið fyrir framlengingu er eitt af þeim rannsóknargögnum sem eru hvað sambærilegust því sem gæti gerst í skyldubundnum vökvahléum,“ segir Russell.

Rannsóknir Russell sýna að þegar fótboltahlutbundin áreynsla stöðvast á tímabilinu milli loka venjulegs leiktíma (90 mínútur) og upphafs framlengingar, sem er um fimm mínútur, bregst líkaminn við á ákveðinn hátt og sumar þessara lífeðlisfræðilegu breytinga haldast eftir að leikur hefst á ný. Til dæmis, þó að það geti verið gagnlegt að taka inn vökva, bæði til vökvunar, orkubætingar og kælingar, er mögulegt að frammistöðubætandi áhrif fyrri áreynslu, svo sem þau sem tengjast vöðvastarfsemi, falli utan hins kjörna glugga fyrir hámarksframmistöðu þegar leikur er stöðvaður tímabundið. Þetta gæti skipt meira máli í leikjum sem spilaðir eru í kaldara veðri, þar sem vökvahlé eru skyldubundin í öllum leikjum. Ef það tekur tíma að endurheimta þessa eiginleika og líkamlegir frammistöðumælikvarðar skerðast tímabundið, gæti það skýrt tímabundinn slaka eða lægri ákefð þegar leikur hefst á ný en þetta hefur ekki enn verið staðfest með raunverulegum gögnum og er á þessu stigi aðeins ein möguleg kenning.

Þó að vökvahlé séu ekki ný af nálinni vekur aukin tíðni þeirra og notkun í öllum leikjum á HM karla nú upp spurninguna: er þetta enn leikur tveggja hálfleika eða er hann orðinn fjórir fjórðungar?

Frekari upplýsingar um Dr. Mark Russell og rannsóknarteymið Enhancing Human Performance við Leeds Trinity University má finna hér.